Кіру  Тіркелу

Жақсы мұғалім 3-бөлім

Жариялаған: admin 2 жыл бұрын 342
Жоғарыда аталған құзіреттілік қүрамы-нан әр бастауыш сынып мүғалімі өз жұмы-сына талдау жасап, қызметіндегі артықшы-лықтары мен кемшіліктерін мойындай ала-ды. Өзіне-өзі сын көзбен қарай отырып, кемшілік болса, түзеп, артықшылықтарымен өз әріптестерімен бөлісе алады, олай ету әр маман үшін, әсіресе бастауыш сынып мүғалімі үшін өте тиімді, ейткені бастауыш сынып мүғалімдерінің жүмысының нәтижесі қалыптасқан жеке түлға.
 
В.А.Сухомлинский: "Барлығы да бала-лық шақтан басталады, жас өспірімдердің моральдық бет-бейнесі адамның балалық шақта қалай тәрбиеленуіне байланысты" -деп есептейді. Баланың дүрыс тәрбиеленуі үшін оның тәрбиесін жүзеге асыратын мүғалім, педагогқа қойылатын талаптар кәсіби қузіреттілік шарттарына сай болуы керек. Кәсіби қүзіреттілікке қатысты анық-тама және оның қүрамды бөліктері жоға-рыда аталып өтті, олардан аңғарғанымыз-дай маманның кәсіби қүзіреттілігіне мүғалімнің бойында болуға тиіс барлық қасиеттер енеді. Олай болса, ол қасиеттер-ге ие бастауыш сынып мүғалімі қандай жетістіктерге жететіндігін атап өтейік.
 
Бастауыш сынып мұғалімі бастауыш сы-ныпта жүргізілетін пәндерде балаларға берілетін барлық білімді жетік білуі, мате-риалды түсінікті жеткізуі, оқушылардың білімін дүрыс бағалай білуі, олардың бой-ында тәжірибелік білімдерді қалып гасты-руы. Өзінің іс-әрекетін сыни түрғыдан ба-ғалап, кәсіби қүзіреттілікті жетілдіру, оқущылармен дүрыс қарым-қатынас ор-нықтыра білу, ата-аналармен тіл табыса алу, сөйлеу мәдениетін жаттықтыру сияқты қаси-еттер мүғалімнің жүмысын жеңілдетіп, оқушылары мен олардың ата-аналарына сыйлы болатына даусыз. Өз білімін жетілдіре отырып, оқушыларды арнайы үғымдар мен терминдерді пайдаланып сөйлеуге үйрету, оқушыларды ғылымға жақындатады, әрі олардың алған білімдері негізді болады. Оқушылардың оқуға деген қызығушылықтарын ояту, оларды өздігінен білімдерін жетілдіруге дағдыландыру, са-бақты жүргізуде қазіргі іс-тәжірибе мен еткеннің озық тәжірибелерін шебер пай-далана білу оқытушының қүзіреттілігін танытады.
 
Мұғапімнің қүзіретгілігі оның сабақ-ты нәтижелі жүргізуіне де тікелей байла-нысты. Сабақ нәтижелі болуы үшін мүғалімдер төменгі ережелерді ескергендері дүрыс: - өте жинақы болу, оқушылардың алдына қоятын мақсат нақты-,айқын болуы және мақсатқа жетудің жол-дарын ретімен, бірізділікпен жүргізе білу; - оқушыларды төмендетіп, женді-жөнсіз ұрыспау, олардың білмегеніне ренжімеу, мейірімді болу. Егер сыныптың көпшілігі түсінбеген болса, онда өзіңіздің кемшілігіңізді іздеңіз; - оқушылардың сөзін белмеу, соңына дейін сөйлеуге мүмкіндік беру, оқушының жауабы дүрыс болмаса, ол қойылған сүрақтың нақты болмауынан; -тапсырма мен нүсқау анық, оқушы мүғалімнің талабын анық түсінетін болуы шарт; - сабақ барысында оқушылардың зейінін түрақтандыру, егер ауытқулар бол-са, тақырыпты өзгерту немесе қосымша материалдарды пайдалану, оқушылардың ынта-ықыласын, қызығушылықтарын қада-ғалап отыру; - сабақты дәл уақытында бас-тау, уақытты үнемдей білу, тәрбиелік ақыл-кеңесті үзақ уақыт айтып түрудың қажеттілігі аз; - оқушыларға қойыл-ған талап міндетті түрде жүзеге асуы керек; - сабақтың өткізілу темпі интенсивті, бірақ оқу мате-риалдарын оқушылар толық меңгеруіне жағдай жасалуы шарт; - оқушылардың жауабын мақүлдап, ынтапандырып, қоштап отыру қажет.
Мүғалім    қызметінде    өз    кәсіби құзіреттілігін жетілдіре отырып жетістікке жетудің алғы шарттары: сырт кескін-келбеті; пәндерді сабақтан тыс ақпараттар-мен қамтамасыз ету; мінез-қүлқы, пайым-дау мүмкіндіктері, оқу процесінде қарым-қатынас мәдениетін сақтай білуі; әзіл-қал-жыңға мән бере білуі; оқушылардың жет-кен жетістіктерін мақүлдай, қолдай білуі; шыдамдылық және төзімділік; басқалардың пікірін сыйлай білу; еркіндік, икемділік; кез - келген жағдаятты оңтайлы бағытта ше-шуге арналған әдіс-тәсілдерді тиімді пай-далана алу; балалардың қызығушылығына қарай әрекет ете білу дағдысы.
Егер бастауыщ мектвптің мұғалімі жоғарыда аталған шарттар мен өзін-өзі жетілдіруге арналған мүмкіндіктерді дүрыс пайдаланса, онда мүғалім өз жүмысының
нағыз шебері болатыны даусыз, қазіргі қоғамға сәйкес жеке түлғаны қалыптасты-ру үшін мүғалімнің кәсіби қүзіреттілігі де сай болар еді.
 
Егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық деңгейі биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан азамат етіп торбиелеуде мектептің алатын ориы айрықша. Мектеп — қазіргі қоғам-ның дамуымен, олеуметтік практикамен тығыз байланысты. Мектеп өмірі балаға жаңа олемнің есігін ашып беріп, рухани дүниесінің қалыптасуына негіз салады.
Торбиенің сан-салалы, күрделі моселелеріне терең бойлауға бастайтын, күнделікті түрмыста кездесетін дағдылар аркьілы баланың жан д үниесіне осер ететін білім мен торбиенің алғашқы баспалдағы — бастауыш мектеп. Бастауыш саты — білім, дағды, іскерліктің қалыптасуьгаың бастамасы болып табылады. Келешекте жалпы білім алумен кез-келген арнаулы мамандықтарға талпынудың іргетасы осы бастауышта каланбак. Сондыктан оның сипаты мен мазмүны, оқытудың одістері меи формалары қазіргі жағдайда жан-жак-ты тадданып отыр. Өйткені баланың жеке бас қасиеттері, оныц адамгершілігінің, белсенділігінін калыптасуы мектепке дейінгі торбие мен бастауыш сыныптарда жузеге аспақ. Оқушының рухани күш-куаты мен ерік-жігерінің, шығармашы-лық қабілетінін, жалпы мүмківдіктерінің ашылар кезі. Бастауыш мектептің негізгі міндеті — жеке тулғаны дамытып, оның алғашкы қалыптасуын қамтамасыз ету, білімге деген сенімін нығайту, іскерлігі мен дүниетанымын қалыптастыру, окуға дегеп қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру болып табылады. Ендеше, осы міндеттерді жүзеге асыратын басты түлға ~ Үстаз. Тек мықты ұстаз ғана осындай ауъір жүкті алып жүре алады.
Халқымыз орқашаііда үстаз мортебесін көтеріп, аса жогары кастерлеп, бағалаған. "Үстаздық еткен жалыкпас, Үйретуден балаға", "Адамның адамшылығы жаксы үстаздан болады", деп айтқан ұлы Абай.
Ал чехтің педагогі Я.А.Коменский: "Мүғалім моңгі нүрдың кызметшісі, ол барлық ой мен кимыл орекетіне ақьщдың донін сеуіп, нүр қүятьш тынымсыз жа-лын иесі", — деп, үстаздар қауымын жо-ғары бағалаған.
Мектеп табаддырыгын аттаған жас бала ертеңгі ел түткасы десек, оларды парасат-ты, саналы азамат етіп торбиелеу — орбір үстаздың борышы. Бүгінгі мүғалім кіші мектеп оқушыларына тек білім беріл қана қоймай, оларға халықтык педагогиканың норлі қайнарымен сусындату, орбір оқушы бойына үлттық мінез-күлық, адамгершілік, сыпайлылық пен кішіпейіддік қасиеттерін калыптастыруға, баланың жан дүниесін рухани қазыналар-мен байытуға, қазақ халқының одет-ғүрпын, салт-достүрін меңгертуге тиіс.
Алдыңгы қатарлы тожірибені жетілдіре отырып, оку үрдісіне жаңа одіс-тосілдерді, оқытудың жаңа технологияларын енгізіп, окушылардың жалпы дамуын камтама-сыз етуі керек. Бала жаны жаңалыкка қүмар, білмегенін білгісі келіп, белгісіз норсені ашуға тырысатын болғандықтан, бастауыш сынып мүғалімі олардың осы талпынысын дамытуға көңіл бөлуі тиіс. Оқушылардың сүйіспеншілігін арттыру максатында сабақ барысында тиімді одіс-тосітдерді енгізіп, оны үйымдастыру фор-масын түрлендіріп отыру — мүғалімнің басты міндеті екені белгілі. Мүндай жағ-дайда мүғалімнің шеберлігі, үйымдасты-рушылык кабілеті үлкен рел атқарады. Кіші мектеп окушылары үшін муғалім олардың еліктейтін, үлгі ететін абырой-лы жан. Олар үстазының бүкіл іс-кимы-лына, жүріс-түрысына, сөйлеу монеріне, адаммен қарым-қатынасына еліктейді. Сондықтан да жауапкершілігі мол, адал да мейірімді, оділ де парасатты, рухани дүниесі бай педагогтар ғана балаға білім мен торбие беріп, оның жаң дүниесіне осер ете алады.
 
Қоғамда болып жатқан әлеуметтік -экономикалық өзгерістерге сәйкес білім беру мақсаты мен міндеттері ок,ушылар-ды әлемдік даму деңгейіке сәйкес келетін белгілі бір біліммен қаруланды-руды және үлттык, сана-сезімін тәрбиелеуді көздейді.
Бұл міндетті шешу және қазіргі кезде білім берудің мемлекеттік стандарттары-ның жасалуы, оқушылардың стандарт деңгейінен кем емес білім алуының та-лап етілуі оқытудың дәстүрлі әдіс -тәсілдерін өзгертіп, озық технология-ларды қолдануды, мүғ алімдердің әдістемелік даярлықтарына қойылатын талаптар деңгейін көтеріп, олардың оқытудың жаңаша әдіс - тәсілдерін, жаңа технологияларын меңгеруін қажет етеді.
Ал, жаңа технологияны меңгерудің қажетті шарттарының бірі - мұғалімнің кәсіптік білімін жетілдіду болып табы-лады.
Мұғалімнің өздігінше кәсіби білім көтеруі - жалпы мәдеииет пен кәсіби тілектерін өтеу, танымдық мұддесін қанағаттандыру максатында арнайы жүйелі түрде ұйымдастырылған, жан -жақты, жеке және кәсіби маңызды та-нымдық қызмет. Бұл мұғалімнің шығар-машылық қабілеті мен кәсіби шеберлігінің қалыптасуына тығыз бай-ланысты, оның кәсіби өсуі мен педаго-гикалық қызметінің қорытындысына тікелей бағытталған көпсатылы қызмет болып табылады. Туптеп келгенде, бул тәрбиеленушілердің жеке тұлға болып қалыптасуына игі әсерін тигізері сөзсіз. Бастауыш сынып муғалімдерінің өз бетінше білім жетілдіру қызметі мен соған деген әзірлікті біз жүйелілік пен іс-әрекет ұстанымдарына негізделген құрылымдық модель ретіиде қарасгы-рамыз. Онда біріншіден, оку-тәрбие процесі көп деңгейлі әрекетті жұйе ретінде, ал екіншіден қызметтік жуйе ретінде қарастырылады. Муғалімнің өз бетімен кәсіби білім жетшдіруге дайын болуы   білім жетілдіру қызметін жүзеге асыру үшін қажетті іс-әрекет пен амал-дарды колдана отырып, өз кәсібі мен тәрбиеленушісіне деген эмоционалды бағалау қарым-қатынасын айқындай-тын деңгейі арқылы анықталады. Өзі жеке тұлға болып қалыптасқан адам ғана езгеден де соны керіп, дамыта алады. Өзін маман әрі жеке түлға ретіиде көрсете алатын мұғалім ешуа-қытта өзінің жақсы қасиет, қабілеттерін саналы түрде дамытып, жетілдіруден жалықпайды. Жеке тұлғаның өз "менін" қалай көрсете білуі, оның қаншалықты саналылығын жәие жетілу деңгейін байқатады. Өзінің танымы мен сезімін бағалауы негізінде жеке қызметі мен іс-әрекетіи басқаруға бағытталған адам психикасының ерекше процесі оның сана-сезім ерекшелігі болып табылады. Саиа-сезім адамның өзін-өзі бағалауы-на тығыз байланысты. ӨЗІН-ӨЗІ бағалай алмайтын адамньщ өмірден өз орнын табуы екі талай. Ледагогикалық рефлек-сия - бүл тек өзіне және өзінің іс-әрекетіне баға беру ғана емес, соны-мен бірге педагогикалык, қарым-кэты-насқа түскен өзге жандардың да өз-өздерін қалай түсінетіндіктерін байқау, өзін-өзі тану, өзінің әлсіз жақтары мен потенциалдық мүмкіндіктерін аша білу үшін қажет. Өзіндік талдау жасаудың маңызы мұғалімнің мінсіздікке жетуге ұмтылу факторы ретінде қаралатындығында. Өзін-өзі тексеру деп мұғалімнің өз іс -әрекеті мен жалпы педагогикалық қыз-мет құбылыстарын салыстыра отырып, езінің педагогикалык, қызметіне жаса-ған талдауын айтуға болады. Өз кызметіне талдау жасап отыру мұғалімге қызмет бабында туындап отыратын қиындықтарды сезініп, оларды шешудің мақсатқа жеткізер кәсіби жолдарын та-буына көмектеседі. Қиындықтар муғалімнің дайындық сипатының жеке ерекшелігіне, оның кәсіби бағыттылы-ғына, сынып пен жеке балалардың ерекшеліктеріне бзйланысты педагоги-калық процестің кез келген   буынында пайда болып отырады. Қиындықтардың туу себептерін анықтай білу - мұғалімге өзінің педагогикалык қызметінің бары-сында өз білімін жетілдіру мен езін - езі тәрбиелеу жолдарын белгілеуге жәрдемдеседі.

 

Бастауыш сынып мұғалімдерінің өз бетімен білім жетілдіру қызметі әр түрлі мазмұндық және функционалдық қурамдас бөліктерден тұрады.
Мазмұндық құрамдас бөлікке жалпы мәдениеттілік, пәндік, психологиялық-педагогикалық және әдістемелік жағы-нан өз білімін көтеруі жатады. Бастау-ыш сынып мұғалімінің жалпы мәдениеттілік білім көтеруі жалпы пе-дагогикалық құндылыққа толы ақпарат-ты қабылдау, соған ие болуға арнал-ған. Мұғалімнің өз білімін көтеруі өте күрделі қубылыс, өйткені айналаны қор-шаған ортаның өзі - бағалы педагоги-калық білім көзі болып табылады. Әсіресе, бастауыш сынып мұғалімінің өз білімін көтеру ісінде арнайы кәсіби жұмысты жалпы ағарту ісінен ажыра-ту қиындығы жиі кездеседі. Бастауыш сынып муғалімінің сынып жетекшісі әрі бірнеше пән мұғалімі ретінде қызмет етуі, оның пәндік және жалпы мәдени білімдерінің күштерін біріктіре пайдала-нуына жағдай жасайды. Мұғалімнің пәндік білім көтеруі өз мамандығына байланысты әдебиеттерді оқу, арнайы курс, семинарларға қатысу арқылы жүзеге асады. Ал, өз білімін психоло-гиялық-педагогикалық жағынан көтеруі — педагогикалық және психологиялық әдебиеттермен тереңірек танысып, оқып үйрену болып табылады. Осы ба-ғытты арнайы зерттеу мен одан алын-ған нәтижелерге сүйене отырып, бұл аспектінің білім көтерудің өте бір әлсіз буыны екеніне көзіміз жетті. Мұғалімнің әдістемелік жағынан білім көтеруі пәннің оқытылу әдістемесін одан әрі тереңде-ту, нақтылау, өңдеу, кеңейту болып та-былады. Бұл арнайы әдістемелік әдебиетті, оқулықтарды, педагогикалык тәжірибені оқып үйрену арқылы, өз кызметін талдап қорыту арқылы жүзе-ге асырылады. Бұл бағыт көптеген мұғалімдерде жиі байқалады, бірақ барлық жағдайда бірдей алынған ақпарат саналы түрде шығармашылық тұрғыдан өңделмей, сын тұрғысынан талданбай, тек еліктеушілік сипатта қала береді.
Мұғалімнің өз білімін жетілдіруінің төрт түрлі қызметі айқындалған, олар: жал-пы мәдениеттілік тұрғысынан білім көте-ру, педагогикалық перспективті және өзектілік тұрғысынан білім көтеру, мүғалім өмірінің табиғи қажеттілігі бо-лып табылатын турақты танымдық қыз-мет турғысынан жалпы мәдениеттілік білім көтеру, бұл ешқандай ұйымдасты-руды, жоспарлауды талап етпейтін, муғалім өмірінің күнделікті тіршілігіне айналған әдеби кітап ок,у, күнделікті баспасөзді бақылап отьіру, балалар әдебиетімен танысу, әртүрлі танымдық және ақпараттық телехабарларды көру, радио тыңдау, кино - театрларға, көрме-лерге, мұражайларға барып тұру, лекто-рий, курстарға қатысып, экскурсия т.б., шығып отыру.
Мұғалімнің өз бетінше білім көтеруіне педагогикалық баспасез бен жаңа шық-қан кітаптарды оқып, танысып отыру және оларды жүйелеу, оқу-тәрбие процесінде пайдалану үшін әртүрлі ма-териалдарды топтастырып, жинақтап отыру жатады. Кәсіби шеберлігі шыңда-лып қалыптасқан муғалім үшін бул да оның өмірінің кәдімгі үйреншікті тірлігіне айналады. Кәсіби перспективтік өздігінше білім алу - бұл муғалімнің өзінің педагогикалық қызметінің нәтижесін талдау негізінде пайда болған белгілі бір психолог иялык, - ледагогикалық немесе әдістемелік мәселе төңірегінде ұзақуақыт бойы жұмыс істеуі.
Өзектілік тұрғысынан педагогикалық өздігінше білім алу дегеніміз - бұл тез шешім қабылдауды қажет ететін педа-гогикалық қызметтегі кейбір елеулі, ма-ңызды, бірақ жекелеген қиындықтар-мен жұмыс.
Мұғалімнің өзбетінше кәсіби білім алу-ының мазмұндық компоненттерінің әр-қайсысы әртүрлі деңгейде қалыптасқ-ан болып, соның нәтижесінде барлық өзбетінше білім алу қызметі көл деңгейлі білім алу ретінде көрінуі мүмкін. 
Қазіргі заман талаптарына сай мүгалімдерді даярлауда жаңа мақсат-міндеттер қойылып отыр.
Мұгалімнің кәсіби білім мен біліктілігі жоғары деңгейде болып, окушм* лардың тұлгалық қасиеттерін дамыту про-блемаларын шешуге шығармашылық қабРіеттері болуға тиісті. Мүғалімнің косіби даярлығын жетілдіруде екі негі )гі міндетті орындау кджет:
Бірінші мәселе — ұстаз қызметінде тәр-бие беру мәселесі;
Екінші мәселе — дидактикалық даярлы-гын арттыру.

Еліміздің жоғары оқу орындарында мұғалім — торбиеші даярлауды жетілдіру бағыттарын талдай келе, біз мынадай қорытындыга келдік: тәрбиеші — мұғалім даярлауды жетіддіру барысында бірнеше бағыт анык байқалады. Дөстүрлі педаго-гика үшін олардың ең негізгі - әлеуметгік сүраныстың осуіне сәйкес мүғалімнің жеке түлғалық мінез-қүлықтарын, қоғам-дык. тәрбие саласындагы мақсатгн галап-тардың өзгеруімен қатар мүғалімнің торбислік жүмысына қажетті дағдылар, мүмкіндіктер, білім аукымын анықтау мүгалім даярлаудың мінсіз нетажесін үсы-нудың көптеген нүсқалары жинақталған. Маман моделі, кәсіптану, кәсіби паспор-ты, біліктілік сипаттамалары. Мүндай өлшемдік бейне мүғалім даярлау мақса-тына қызмет етіп, онын бағдарламасын айқындайды.
Педагогикалық қызметгі, оның қүры-лымдарын, міндеттік бөлшектерін, жүйелік үйымдастыру қағидаларын зерт-теу моселелерін қамтитын басқаша бағыт саласында маңызды теориялық жоне гожірибелік маііметгер де баршылық. Де-мек, бүл жерде ғылыми білімдерді теңестіруг кезеңін көрсететін малшеттердін жепсідаіеғі көлемде жинақталғанын айтуға болады. Мүғалімнің еңбекке деген ықыласы, өмірлік көзкарасы, крсіби бағыты сияқты жеке жи-
нақылык, сапалык мінезін зерттеу жонс іздестіруді сипаттайтын қарсы үрдістегі пікірлер де жоқ емес. Педагог даярлауды бір калыпқа түсіру идеясы жинақы туп негіз біліидері мен дагдыларын іздестіруге ьшта-ландырады
Педагогикалык, гылымның үздіксіз білім беру мәселелеріне ойысуы мүғалім-гарбиеші қы іметіне байлаиысты такырып-іарды жаца к.ырынан қарастыруга мүмюндік тугызды. Нотижеде мүғалім даярлаудың әдістемелік мүмкіндіктері мен косіби мазмүнына баса назар аударатын оқытудың максатты тәсілі де дами түсті.
Мақсатгы және бағдарламалық - мақ-саты тәсілдерді дамьпу педагогикалық оқу орындарының муғалімнің тәрбиелік міндеттерінің көбеюі (кәсіби қажетті білім, дағды, мүмкіндіктерінің ауқымын кеңейту) және оқу орын қабырғасында жүрген осы қажетгіліктер ауқымын нақ-ты игеру мүмкіндіктерінің арасындағы қайшылықтарды жоюға бағытталған. Бо-лашақ мүғалім — төрбиеші жүмысының, мазмүндық және міндеттік қырларын нақтылау факультет пен мамандық ерекшелігі ескеріліп, кджетгі және сьтомс маліметгерді таңдап алу негізіңде жүргізілу қажет. Негізгі педагогикалық ережелерді ғылыми пайдалану дәрежесін артгыру, пе-дагогикалық қызметті игерудің сапасын жетіддіру де осы мақсатка қызмет етуге тиісті. 

Дидактикалық дайындық -кәсіби педагогикалық даярлықтың негізгі және маңызды саласы.
Дидактикалық даярлықты қалай түсіну керек? Бүл - күрделі үғым. Мүғалімдердщ дидакгикалық даярлыгына жататывдар: олардың оқыту үрдісінің теориясы мен практикасы бойынша игерген бііімдері, педагогикалық қызметке деген ынтасы (мотивтері) мен мүмкіндіктері. Нақты айтқанда, оқытудың мақсаты мен мазмү." ны оны үйымдастырудағы қолданатын тиімді әдіс-тәсілдерді жете біліп, іске асы-рудың жолдарын меңгеруді дидактикалық даярлықты аньгқтайтын белгілер деуге бо-лады. Осыған орай, педагогикалық қызметті атқаруға қажет мұғалімнің бой-ында мынандай дидактикальгқ қабілеттер болуы қажет: оқыту үрдісін жоспарлай білуі, оны мақсатты турде үйымдастыра алуы, жүйелі түрде бақылау мен бағалау ісін орындап отыруы.
Мектсптсгі оқыту дидактикалық үрдіс болғандықтан, болашақ мүғалім оның өзіне тән психологиялық, педагогикалык. ерекшеліктерін білуі өте қажет. Оқыту үрдісінің басты компоненті — оқытудың мақсаты мен мазмүны. Оқушылардьгң ру-хани дамуына, ең алдымен, оқытудың гыльгми мазмүны мен гуманитарлық бағы-ты орасан зор ықпал етеді.
Болашақ мүгалімдердің дидактикалық дайындығын арттыру үшін оларды оқыту үрдісінің зандылықтары туралы психоло-гиялык түжырымдармен, белгілі теория-лармен қаруландыру қажет. Соңгы курс-тың студенттсрі мен мүгалімдер арнаулы пондердсн алған білім, дағдыларының са-пасы мсн деңгсйі психология, педагогика, одістемелік пондеріне қарағанда жоғары скенін айтады. Осыдан келіп болашақ мүғалімдердің дидактикалық дайыңцығы-ның ойдағыдай, ал біліктілік деңгейінің жоғары болмауының себептері айқывда-ла түседі.
Психологая, педагогика ғылымдарын оқыту барысывда болашақ мүғалімдердің дидактикалық білімдері мен дагдыларын арттыру мақсатында педагогикалық қызметтің косіби қүрылымы мен оның моделі туралы, сондай-ақ, мектептегі оқушылардын танымдық әрекетін калып-тастырудың психологиялык, жөне әдістемелік қүралдары мен тиімді жодда-ры туралы жан-жақты білім беру міндеті туындайды. Бүл міндет ойдағыдай орын-далмаса, болашақ мүғалімдердің дидакти-калық даярлығында олқылықтардың бол-мауы мүмкін емес.
Арнайы жургізілген зерттеулерге жене мектептегі оқьггу тәжірибесіне қарағанда, оқуды жаңадан бітірген жас мүғалімдердіц қызметінде дидактикалық қиындықтардың кездесетіні анықгалып отыр.
Жас мүғалімдердің қызметіндегі дидактикалық қиындықтар негізінен олар-дың мынандай іс-әрекетінен байқалады:
         -  Үстаздық қызметтің мазмүны мен күрылымдык, жағына байланысы іс-әрекетінде.
         -  Оқушылардың танымдық орекетін қалыптастырудағы іс-әрекетінде.
         -  Дарынды балалармен, үлгермейтін оқушылармен дара жүмыс істеудсгі әрекетінде.
Жас мүғалімдердің үстаздық қыз.мет-ке тән іс-әрекеттің негізгі түрлерін (қүрамды бөліктерін) жете меңгере алма-ғандыгын емір көрсетіп отыр. Оған мы-налар жатады:
         -  үстаз қызмегіңцегі мақсат қоя білу ісі;
         -  білімнің мазмүнын игеру ісі;
         -   оқушылардың білім алуға деген мүмкіндіктері мен психологиялық ерек-шеліктерін анықтау (диагностикалау) ісі;
         -  сабақ өткізудің әдістемелік жагын үйымдастыра білу ісі;
         -  оқушылармен жақсы қарым-катынас жасай білу ісі (коммуниактивтік орекет);
         -  оқушыларды білімге ынталандыру, қызықтыру іс-эрекеті;
         -  оқушылардың білім, дағдыларын ба-қылау жоне багалау іс-орекеті.
Жас мүғалімдердің қызметінде кездесетін дидактикалық қиындықтардың көбірек орын алатьшдары мыналар:
        -  Оқыту үрдісінде оқушылардың та-нымдық әрекетін, логикалық ойлау қабілетін қалыптастырудағы қиындықтар; оқушылардың оқу өрекетінің дағдыларын қалыптастырудағы киьшдықтар; дарынды балалармен және үлгермейтін оқушылар-мен жекелеп жүмыс істеудегі қиыңдық-тар.
Жоғарыда көрсетілген дидактикалык, қиындықтардың себептері болашақ мүғалімдерді психология, педагогика ғылымдарын оқытудағы олқылықтарга, дидактикалық даярлаудың деңгейі казіргі заман талаптарына сай болмауына байла-нысты екені анық.
Мүндай олқылықтарды болдырмау үшін болашақ мүғалімдерді психология, педагогака ғылымдарын оқытудагы олқы-лықтарға, дидактикалық даярлаудың деңгейі қазіргі заман талаптарына сай бол-мауына байланысты екені анық.
Мүндай сшқьтықтарды болдырмау үшін балашақ мүгалімдер даярлайтын орта жоне жогары оқу орындарыңдагы двдактикалық үрдістің сапасы мен деңгейін мейлінше жетілдіру — бүгінгі таңдағы аса маңызды міндет болуға тиісті деп ойлаймыз.
Білім беру мен ғылым қызметкерлерінің үшінші съезінле муғалімнің қазіргі кезеңлегі рөлі мен беделі атап көрсетіллі
Бастауыш мектеп мүгалімі - ерекше гүлга. Ойтксні ол — балалар мен үлкендер алемінің арасындағы сарапшы. Сондай-ақ, ол баланың психикалық құпияларын жетік біле отырып, білім береді, оны адам болуга үйретеді. Бастауыш мектеп мұғалімінің еңбегін езінің мәнділігі бойынша ешкандай езге енбекпен салыстьфуга болмайды, өйткені ол еңбектің нотижесі - алам. Ен білгір. ең жауапты, ең негізгі бояып табыла-тын сол мұгалімге отбасы мен қоғам ең қымбатгысын, өз елінің азаматгарынын тағ-дырын, оның болашагын табыс еткен, Мүғалімдік қызмет әрбір оқушының, жеткіншек үрпақтың, қоғам мен мемлекеттің хағдыры үшін жауап беретіндігімен сипатталады. Бүгінгі мүғалім еңбегінін нәтижелері қандай болса, біздің ертеңгі қоғамымыз дәл сондай болмақ. Әрбір адам мен бүкій халықтың тағдыры тәуедді дал осындай өзге қызметті көзге елестету қиын.
Мугалімдері қандай бтса, кргамы да сондай деген бүлжымас заңдылық ерте уакьгг-тардың өзінде-ак белгілі болды. Ддамзат өркениетінің даму тарихында жақсы мектебі мен мүғалімдері бар мемлекеттер гана алга озып шыққан. Мүғалімнің рөлін томен-дету кашанда болмасын мемлекетгі аздырып, әдет-ғүрыптарды нашарлататын к.ын-жыларлық жагдайлармен аяқталып отырған.
Көптеген әдебиеттерге теориялық талдау жасау барыеыңда бастауыш мектеп мүғаліміне қойылатын бірқатар негізгі талаҮггар бар екенГ айғакталды.
Алғашқы талап - педагогикалық қабілетгіліктің болуы — оқуіішлармен жумыс жүргізуге бейімділіктен; балаларга сүйіспеншіліктен; олармен қарым-қатынаста қана-гаттанудан керінетін түлгалық сапа. Көбіне педагогикалуқ қабілеттер сөз сойлеу мэдениетін, ән айт>', сурет салу, балаларды үйымдастьц5у жөне т.б. нақты әрекетгерді орындай білумен сипаггалады.
Мәселен, В.А. Сластенин қабілеттердің мынаңдай негізгі топтарын баліп керсет-кен:
1.   Үйымдастырушшық. Мүғалімнің оқушыларды топтастыра алуы, оларды іске араластыру, міндеттерін бөліп беру, жүмысты жоспарлау, атхдрылған ісгің қорьггын-дысын шыгару және т.б. біліктерінен байқалады.
2.  Дидактикалық. Оқу материалын көрнекілік, қүрал-жабдықтарды іріктеу және дайындау; оқу материалын үғынықты, анық, мөнерлі, сеніңді жене бірізділікпен баяндау; танымдық қызығушылықтар меи рухани қажетгіліктердің дамуын ынталан-дыру, оқу-таньгмдық белсенділігін артгыру және т.б.
3.   Рецептивтік. Төрбиеленушілердін рухани әлеміне ене алу, олардың эмоцио-нальдық көңіл-күйін объсктивті бағалау, психика ереииеліктерін анықтау біліктерінде корініс береді.
4.   Коммуникативтік. Мүғалімнің оқушылармен, олардың ата-аналарымен, әріптестерімен, оқу орнының жетекшілерімен педагогикалық максатқа сөйкес қарым-катынастар орната алу білігінен байқалады.
5.  Суггестивтік. Окушыларға эмоциональды-еріктік ықпал жасаудан корінеді.
6.  Зерттеушшк. Педагогикалық сиіуациялар мен процестерді танып бцш жоне объективті бағалау білігінен көрініс береді.                                                    «
7.  Ғылыми-танымдық. Мұғалімнің педагогика, психология, одістеме салаларындағы жаңа ғылыми білімдерді меңгеруге қабілеттілігіне саяды.
Мұғалімдер арасында жүргізілген толып жатқан сауалнамалар нәтижелері бойын-ша жетекші педагогикалық қабілеттерге педагогикалық қырагьшықты (байқағыштық) жатқызуға болады, ал дидактикалық, ұйьгмдастырушылық, экспрессивтік, басқалары қосалқы, көмекші топқа санала алады.
Педагогикалық кабіяеттерді (талант, икемділік, бейімділік) педагогикалық алғы-шарты деп есептеуге тура келеді, алайда олар тіпті де шешуші көсіби сапа емес. Қан-шама тамаша бейімділіктерге ие болған мұғалімдікке кандидаттар педагог ретінде оздерін көрсете алмады, ал бастапқыда қабілеті кем қаншама студентгер шынығып, педагогтық шеберліктің шыңына көтерілді. Мүғалім - ол қашанда ұлы еңбеккер.
Гуманизм — бұл мұғалім үшін міндетті сапа, яғни, өсіп жетіліп келе жатқан адамға жер бетіндегі жоғары қүндылык, ретінде қарым-қатынас жасау, бүл қарьш-қатынас-ты ол нақты істер мен қылықтарында көрсетеді.
Мүғалім мамандығында түлғалық сапалар кәсіби сапалардан ажыратылмайды. Косіби сапалар арнайы білімдер, біліктер, ойлау жолдарын, әрекет одістерін игеру-мен байланысты.
Өзінің кәсіби еңбегіне суйіспеншілік — өз ісіне адалдық пен аямай берілтендік, тор-бие нотижелеріне қол жеткізгенге қуану, өзіне, озінің педагогикалық мамандығына үдайы арттырып отыратын талап қоюшылық деп санаймыз.
Озге мамандықтарға дол осы мүгалімдік секілді соншалықты жоғары талаптар қой-ылмайды.
Сондай-ақ, бастауыш мектеп мүғалімінің жүмысын таддауда мүғалімдік шеберлік деп аталатын интефальды (біріктірілген) сапа алдыңғы орынга шығады. Педагогика-лЫк. шеберліктің анықтамасы көп. Ең жалпы мағынада ол — тәрбиелеу мен оқытуды жоғары және үдайы жетіддіру өнері. Шеберліктің негізіне мүғалімнің жеке модениеті, білімі мен ой-өрісінің педагогикалык. техникамен, сондай-ақ алдьгңғы озық тәжірибемен үштасып, қорытьглуы альғнған. Шеберлікті меңгеру үшін көп нөрсені білу және істей алу қажет. Теорияны білу, оқу-торбие процесінің тиімді технологиясын пайдалана білу, оларды нақты жағдай үшін дүрыс тандау, тиісті деңгей мен сапаны белгілеу, болжау жоне жобалай алу кажет.
Педагогикалық шеберлікті күрайтындар аз емес. Ол, ең алдымен, оқу процесін барлык, тіпті жагымсыз жағдайлардың озінде қажетті деңгейдегі торбиелік даму жоне білімге қол жеткізуге болатындай етіп үйымдастыру білігінен корінеді.
Мұғалімнің шеберлігі, әсіресе, сабақтарда үйрете білуден байқалады.
Шеберліктің тагы бір маңызды көрсеткіші - ол, оқушылардың белсенділігін арт-тыра алуы, олардың қабілеттерін, өз бетімен жүмыс істеуін, білуге қүмарлыгын да-мытуы, балаларды сабақта ойлануға мәжбүр ете білуі.
Оқыту процесінде торбие жүмысын тиімді жүргізе білу, оқушыда жоғары адамгершілікті, патриотизм сезімін, еңбексүйгіштік, дербестікті қалыптастыру білігі педагогтык шеберліктің тағы бір элементін қүрайды.
Осылайша, бастауыш мектеп мүғалімі қазіргі қоғам талаптарын ескеріп, озінің алдына педагогикалық міндеттерді қоя және шеше білетін, оқыту мен торбиенің озық технологияларын меңгерген, білім беру процесін баскара алатын, тәжірибеде педаго-гикалық ситуацияларды оқушы түлғасының дамуына бағыштап жобалай және жүзеге асыра алатын босекеге қабілетті, шығармашыл тұлға болуы қажет.

 
Пайдаланған әдебиеттер
1. Айтмамбетова Б.Р, Бейсенбаева А.А. Жеке адамның дамуы, тәрбиесі. - Алматы: КазПИ,1991.
2. Қоянбаев Р.М., Қоянбаев Ж.Б. - Ал-маты: Педагогика, 2000.
3. Сластенин В.А. и др. Педагогика: уч. пособие. - Москва: Академия, 2004.
4. Кенжебеков Б.Т. Педагогика ғылым-дарының.докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясының авто-рефераты. Жоғарғы оқу орны жүйесінде болашақ мамандардың кәсіби қүзіреттілігін қалыптастыру. - Қарағанды, 2005.